[16] Cytowania

Dzieła starożytnych filozofów utrzymane są często w formie dialogu mistrza z uczniem. Można rozróżnić poszczególne osoby wyrażające zapytania, osądy, rady oraz określić ich odrębny punkt widzenia. Podobnie jest w publikacjach powołujących się na inne dzieła. Stanowią one fragmenty myśli adaptowane zgodnie z intencją autora, który ich używa.

Cytowania w tekście

Dla oznaczenia tych fragmentów, oddzielenia ich od oryginalnego oraz twórczego wkładu autora opracowano wiele konwencji. Niektóre z nich zostaną przedstawione w dalszej części artykułu. W tekstach technicznych najczęściej spotykanym sposobem powołania się na pierwotne źródło jest podanie w nawiasie kwadratowym numeru pozycji w bibliografii załącznikowej do której się odwołujemy:

,,Zdanie cytowane w publikacji pochodzące z dzieła Kowalskiego.” [1]

Równie poprawną formą jest oznaczenie poprzez parę autor-rok, co czasami nazywane jest systemem harwardzkim:

,,Zdanie cytowane w publikacji pochodzące z dzieła Kowalskiego.” [Kowalski 1900]

co może być oznaczone również w nieco inny sposób:

,,Zdanie cytowane w publikacji pochodzące z dzieła Kowalskiego (1900).”

- używając w tekście nazwiska autora.

Jeżeli cytuje się wiele dzieł jednego autora pochodzących z tego samego roku, w konwencji autor-rok (system harwardzki), po dacie dodać należy kolejne litery alfabetu. Dzięki temu możemy jednoznacznie rozróżnić wszystkie pozycje.

Najrzadziej spotykaną konwencją oznaczeń są przypisy bibliograficzne:

,,Zdanie cytowane w publikacji pochodzące z dzieła Kowalskiego.*”

które spotkać można głównie w krótkich utworach w których występuje nieduża liczba powołań. Równie popularną formą tego oznaczenia jest zastosowanie liczby użytej w indeksie górnym.

Sposób z użyciem przypisów bibliograficznych, często spotykany w pracach z drugiej połowy XX wieku, obecnie zanika i nie jest powszechnie stosowany. Stosując przypisy bibliograficzne należy wiedzieć, że jeżeli przypis bibliograficzny dotyczy tego samego dzieła, co przypis bezpośrednio go poprzedzający i znajdujący się na tej samej stronie to zamiast pełnego opisu można zastosować oznaczenie: Tamże, Ibid lub Op. cit. z podaniem odpowiedniej strony źródła.

Wybrana konwencja notacji podyktowana jest często względami praktycznymi. Pierwsza (numer pozycji w nawiasie) najmniej zakłóca tekst prowadzonego wywodu. Druga (autor-rok) nadaje się doskonale do oznaczenia dzieł w tekstach w których bardzo istotna jest chronologia publikacji. Częściej spotyka się ją w publikacjach o charakterze humanistycznym.

* (Opis pozycji na którą się powołano w stopce strony.)

Przykład

Postulowana w pracy dalsza deregulacja rynku transportowego doprowadzić może do podobnego zjawiska jakie miało miejsce w końcu lat siedemdziesiątych czyli zwiększenia konkurencyjności otoczenia przedsiębiorstw transportowych oraz obniżenia stawek przewozowych. [1, str. 55]

Cytowania dosłowne

Przytoczone przykłady stanowią cytowania dosłowne. Cytowanie takie zaznacza się zwyczajowo poprzez umieszczenie tekstu w cudzysłowach. Samo oznaczenie źródła występuje na ogół na końcu cytowanego tekstu.

Wielu typografów krytycznie odnosi się do stosowania cudzysłowów. Nieuniknione w przypadku pisma odręcznego, w przypadku korzystania z wysokiej jakości składu komputerowego stają się zbędne i można je zastąpić inną formą wyróżnienia tekstu. Z uwagi na to, że cytowania dosłowne spotyka się raczej rzadko, można nadal stosować tę formę, co jednocześnie akcentuje dosłowność cytowania.

O wiele częściej napotkać można na przytoczenia wyników badań, danych, stwierdzeń oraz innych fragmentów obcych dzieł, które zaadoptowane na potrzeby danego tematu stanowią część tekstu, nie będąc wierną kopią oryginału. W takim przypadku, ponieważ nie stanowią wkładu autora danego dzieła, należy je również oznaczyć (sposoby oznaczeń opisane są w dalszej części tekstu).

Przed przytoczeniem cudzych lub własnych słów można stawiać dwukropek.

Przykład

,,Deregulacja transportu przeprowadzona w latach 1977 - 1980, bez wątpienia przyczyniła się do stworzenia znaczenie bardziej konkurencyjnego otoczenia, co spowodowało obniżenie stawek przewozowych i poprawę obsługi. Lepsza obsługa transportowa oraz bardziej zaawansowane metody zarządzania zapasami spowodowały obniżkę kosztów zapasów”. [1, str. 55]

Wzory matematyczne

Szczególnym przypadkiem cytowania dosłownego są wzory matematyczne.

Można do nich stosować zarówno oznaczenia tak jak przy innych cytowaniach jak i zaznaczenie ich pochodzenia jawnie w tekście lub treści opisu. Należy pamiętać o tym, iż wzory matematyczne podlegają tym samym prawom autorskim co inne teksty pisane i należy je zawsze oznaczać. Wyjątkiem są jednak wzory powszechnie znane, których pochodzenie trudno jest ustalić, utrwalone w tradycji danej dziedziny. Nie będzie w takim razie poprawną próba oznaczenia pochodzenia wzoru na pole koła.

Wzorów matematycznych nie otacza się cudzysłowami.

Przytoczenia pozorne

Najbardziej zbliżone do opisywanego wcześniej przytoczenia dokładnego (np. dosłowne powtórzenie wypowiedzi) są przytoczenia pozorne (cytaty przywołane z pamięci, niedokładne przytoczenia, hipotetyczne cytaty, odwołania do swoich myśli, itp.).

Te fragmenty tekstu, dla zaznaczenia ich specyficznego charakteru oraz niepewnej wierności względem oryginału, by odróżnić je od cytowania dosłownego, oznaczyć można formą pochyłą. Podobnie formą pochyłą zaznaczyć można teksty w formie wywiadu.

Pamiętać jednak należy o podaniu pozycji pochodzenia źródła takiego fragmentu zgodnie z przyjętą konwencją oznaczeń.

Stosuje się tylko jeden rodzaj wyróżniania takich przytoczeń: albo objęcie cudzysłowami apostrofowymi, albo zastosowanie formy pochyłej.

Przykład

Deregulacja transportu jaka nastąpiła w końcu lat siedemdziesiątych, bez wątpienia przyczyniła się do zwiększenia konkurencyjności otoczenia firm transportowych, co spowodowało obniżenie stawek przewozowych i poprawę obsługi. Wyższa jakość obsługi oraz bardziej zaawansowane metody zarządzania zapasami spowodowały zaś obniżkę kosztów zapasów. [1]

Odwołanie do wyników badań i danych

Najbardziej odległym rodzajowo przytoczeniem względem jego dosłownej odmiany jest odwołanie się do danych, wyników badań lub przeformułowanych tez i stwierdzeń, które stanowią adaptację obcych publikacji. W takim wypadku na końcu danego bloku tekstu zamieścić należy odwołanie do pozycji pierwowzoru z zachowaniem przyjętej konwencji oznaczeń.

Przykład

8,5 procentowy spadek długości eksploatowanych linii kolejowych w latach 1990 - 1995, z 26228 km do 23986 km [5, str. 388] można potraktować jako zapowiedź spadku znaczenia tej gałęzi transportu w latach następnych.

Komentarze i wtrącenia w cytowaniach

Gdy przytoczenie stanowi znaczny blok tekstu, a sama treść uzależniona jest od szerszego kontekstu zamieszcza się komentarze lub wtrącenia.

Wewnątrz cudzysłowów wtrącenia można wyodrębnić pauzami. Dopuszczalną formą jest oddzielenie ich przecinkami lecz w tym przypadku należy obie części przytoczenia lub cytatu ująć w samodzielne cudzysłowy.

Do oznaczenia wyjaśnień (objaśnień) [najczęściej są to komentarze tłumacza] w przytoczeniach stosuje się również nawiasy kwadratowe.

Skracanie cytowań

Gdy oznaczyć chcemy pominięcie fragmentu w przytaczanym lub cytowanym tekście stosuje się wielokropek w nawiasie kwadratowym lub rzadziej okrągłym. I tak jeśli opuszczony jest koniec zdania to po wielokropku w nawiasach stawia się kropkę. Gdy wielokropek w nawiasie stawiany jest po kropce, sugeruje to, iż opuszczono fragment tekstu lecz samo zdanie jest niezmienione.

Gdy następuje w zdaniu urwanie przytoczenia objętego cudzysłowami to można je oznaczyć wielokropkiem w nawiasie stawianym po cudzysłowie zamykającym lub przed nim.

Gdy urwanie zdania następuje na jego początku, to w uzasadnionych przypadkach również można oznaczyć je wielokropkiem w nawiasach.

Oznaczenia w postaci wielokropka w nawiasie spotykane są jednak rzadko w publikacjach. Nie należy nadużywać tego oznaczenia, gdy nie zachodzi obawa, iż zdanie może być potraktowane jako wyjęte z kontekstu. Tak samo niepoprawnym jest wstawianie każdego cytowanego zdania pomiędzy dwa oznaczenia wielokropków w nawiasach, jeśli nie ma to innego uzasadnienia.

Tabele, rysunki

Elementy poza tekstem głównym, czyli tabele i rysunki, podlegają takim samym rygorom w oznaczeniu źródła ich pochodzenia co reszta pracy. Zachodzą tu jednak istotne różnice.

Każdy rysunek lub tabela muszą być oznaczone co do źródła pochodzenia. Dopuszcza się brak takiego oznaczenia tylko w przypadku , gdy element ten jest własnością autora tekstu. Element taki oznaczać należy zgodnie z przyjętą konwencją w tekście głównym.

W przypadku, gdy decydujemy się na pełne oznaczenie źródła nie stosuje się skrótów lecz za każdym razem podaje się pełen opis pochodzenia tego elementu. Gdy element taki powstał w oparciu o źródła obce lecz sama jego forma jest twórczym wkładem autora, wtedy dodać należy adnotację informującą o tym fakcie, czyli najczęściej sformułowanie ,,opracowano na podstawie …”.

Precyzja oznaczeń

Wszystkie oznaczenia materiałów źródłowych zawarte w tekście oprócz wymienionych tu zasad, spełniać muszą jeszcze jedno, najważniejsze kryterium - muszą być jednoznaczne oraz precyzyjne. Znaczy to, iż autor powinien tak je oznaczyć aby nie ulegało wątpliwości, którego fragmentu tekstu dotyczą, oraz do której publikacji pierwotnej się odnoszą.

Przykład oznaczenia tabeli

Przykład 1 - tabela

Przykład oznaczenia tabeli

Przykład 2 - tabela

Przykład oznaczenia tabeli

Przykład 3 - rysunek

Więcej przykładów

Więcej przykładów znaleźć można w publikacjach uznanych i cenionych wydawnictw jak np. PWE, PWN itd

links

social